Na czym polega ocena zagrożenia pożarowego podczas przygotowywania instrukcji

Ocena zagrożenia pożarowego podczas przygotowywania instrukcji polega na ustaleniu, gdzie może powstać pożar, co może go wywołać, jak szybko ogień i dym mogą się rozprzestrzenić oraz jakie będą konsekwencje dla ludzi i budynku. Nie wystarczy wpisać do dokumentu, że potencjalnym zagrożeniem jest zwarcie instalacji elektrycznej. Każde istotne zagrożenie trzeba powiązać z rzeczywistymi warunkami użytkowania obiektu i konkretnymi zabezpieczeniami.

Podstawę prawną stanowi przede wszystkim § 6 rozporządzenia MSWiA z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów. Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego powinna uwzględniać przeznaczenie budynku, procesy technologiczne, sposób magazynowania materiałów, warunki ewakuacji oraz zagrożenie wybuchem. Oznacza to konieczność przeprowadzenia oględzin obiektu, sprawdzenia dokumentacji i oceny faktycznych zagrożeń, a nie wyłącznie przepisania danych z projektu budowlanego.

Identyfikacja zagrożeń i obliczenie obciążenia ogniowego

Pierwszym etapem jest rozpoznanie materiałów palnych i potencjalnych źródeł zapłonu. Podczas oględzin sprawdza się nie tylko pomieszczenia produkcyjne i magazynowe, lecz także rozdzielnie elektryczne, kotłownie, zaplecza techniczne oraz miejsca wykonywania prac remontowych.

Szczególnej uwagi wymagają:

• Materiały palne – ich rodzaj, ilość, rozmieszczenie, sposób składowania i właściwości fizykochemiczne.
• Instalacje elektryczne – stan techniczny, przeciążenia obwodów, prowizoryczne połączenia i urządzenia pracujące bez nadzoru.
• Procesy technologiczne – spawanie, szlifowanie, podgrzewanie, lakierowanie oraz stosowanie substancji łatwopalnych.
• Wentylacja i odpylanie – możliwość gromadzenia się palnych gazów, par i pyłów.
• Organizacja magazynowania – wysokość składowania, dostęp do urządzeń przeciwpożarowych i zachowanie wymaganych odległości.

W obiektach produkcyjnych i magazynowych jednym z podstawowych parametrów jest gęstość obciążenia ogniowego, wyrażana w MJ/m². Określa ona ilość energii cieplnej, jaka może zostać uwolniona podczas spalania materiałów palnych znajdujących się w danej strefie pożarowej.

Przykładowo w magazynie o powierzchni strefy pożarowej 300 m² składowane jest 3000 kg tektury oraz 1500 kg folii polietylenowej. Przy założeniu orientacyjnego ciepła spalania 16 MJ/kg dla tektury i 42 MJ/kg dla polietylenu obliczenie wygląda następująco:

(3000 × 16 + 1500 × 42) / 300 = 370 MJ/m².

Jeżeli ilość folii wzrośnie do 3000 kg, gęstość obciążenia ogniowego zwiększy się do 580 MJ/m². Taka zmiana może wpłynąć na wymagania dotyczące zabezpieczeń przeciwpożarowych.

Przykładowo, zgodnie z § 32 rozporządzenia, w strefie produkcyjno-magazynowej niechronionej stałym urządzeniem gaśniczym, przy gęstości obciążenia ogniowego przekraczającej 500 MJ/m², jedna jednostka środka gaśniczego wynosząca 2 kg lub 3 dm³ przypada na każde 100 m² powierzchni. Przy niższym obciążeniu, jeżeli nie zachodzą inne przesłanki wymagające większego wyposażenia, podstawowy przelicznik wynosi jedną taką jednostkę na 300 m².

W analizowanym przykładzie oznacza to zmianę minimalnej ilości środka gaśniczego z 2 do 6 kg, przy rozpatrywaniu gaśnic zawierających środek gaśniczy określany w kilogramach. Ostateczny dobór gaśnic musi dodatkowo uwzględniać rodzaj materiałów i ich rozmieszczenie.

To obliczenie ma charakter poglądowy. Rzeczywista ocena wymaga uwzględnienia wszystkich materiałów palnych znajdujących się w strefie oraz prawidłowego określenia ich parametrów.

Najczęstszy błąd polega na obliczaniu obciążenia ogniowego dla przeciętnej ilości towaru zamiast maksymalnego przewidywanego stanu magazynu. W obiektach obsługujących sprzedaż sezonową różnice bywają znaczne. Instrukcja opracowana dla połowy dostępnych zapasów przestaje odpowiadać rzeczywistym warunkom podczas okresowego zwiększenia dostaw.

Samo obliczenie obciążenia ogniowego nie wystarcza jednak do określenia prawdopodobieństwa pożaru. Dwa magazyny o identycznym wyniku mogą mieć zupełnie inny poziom zagrożenia, jeśli w jednym występują niesprawne instalacje i częste prace z otwartym ogniem, a w drugim nie ma porównywalnych źródeł zapłonu.

Dlatego w magazynach i zakładach produkcyjnych obliczenia należy uzupełnić analizą procesów oraz organizacji pracy. W typowym biurze, w którym nie występują materiały niebezpieczne pożarowo, bardziej użyteczna może okazać się szczegółowa kontrola instalacji, urządzeń elektrycznych i warunków ewakuacji niż rozbudowywanie niepotrzebnych analiz technologicznych.

Analiza rozprzestrzeniania się pożaru i warunków ewakuacji

Drugim etapem jest ustalenie, jakie skutki wywoła pożar w konkretnym miejscu budynku. Szczególne znaczenie mają podział na strefy pożarowe, odporność ogniowa elementów budowlanych, zabezpieczenia instalacyjnych przejść przez przegrody oraz możliwość przedostawania się dymu na drogi ewakuacyjne.

Zadymienie często staje się zagrożeniem dla użytkowników wcześniej niż bezpośrednie oddziaływanie płomieni. Dlatego ocena nie może ograniczać się do sprawdzenia gaśnic i oznakowania wyjść.

Przykładem jest budynek biurowy, w którym salę przeznaczoną pierwotnie dla 30 osób zaczęto wykorzystywać do szkoleń dla 70 uczestników. Taka zmiana wymaga ponownej weryfikacji warunków ochrony przeciwpożarowej.

Jeżeli pomieszczenie jest przeznaczone do jednoczesnego przebywania ponad 50 osób niebędących jego stałymi użytkownikami, może to oznaczać konieczność zakwalifikowania odpowiedniej części budynku do kategorii zagrożenia ludzi ZL I.

Trzeba wtedy sprawdzić między innymi:

• rzeczywistą dopuszczalną liczbę użytkowników pomieszczenia;
• liczbę, szerokość i sposób otwierania drzwi ewakuacyjnych;
• długości przejść i dojść ewakuacyjnych;
• warunki ochrony dróg ewakuacyjnych przed zadymieniem;
• sprawność wymaganego oświetlenia awaryjnego i urządzeń przeciwpożarowych.

Jeżeli pomieszczenie nie spełnia wymagań dla planowanej liczby użytkowników, samo zawieszenie dodatkowych znaków ewakuacyjnych nie rozwiąże problemu. Należy ograniczyć sposób użytkowania do warunków, których bezpieczeństwo zostało potwierdzone, albo przeprowadzić odpowiednie dostosowanie techniczne.

Wybór zależy od istniejącego układu budowlanego, przeznaczenia pomieszczenia, wymaganych parametrów dróg ewakuacyjnych i możliwości wykonania prac. Dodatkowe wyjście może być uzasadnione tam, gdzie pozwala na to konstrukcja i przebieg dróg ewakuacyjnych. Nie ma natomiast sensu projektować go bez sprawdzenia, czy dalsza trasa rzeczywiście prowadzi do bezpiecznego miejsca.

Osobnej kontroli wymagają drzwi przeciwpożarowe. W wielu obiektach największym problemem nie jest brak takich drzwi, ale ich niewłaściwe użytkowanie. Skrzydła blokowane klinami, uszkodzone samozamykacze czy nieprawidłowo wykonane przepusty instalacyjne mogą pozbawić oddzielenie przeciwpożarowe jego funkcji.

Podczas oceny sprawdza się również organizację ewakuacji. Zgodnie z § 17 rozporządzenia obiekty przeznaczone dla ponad 50 stałych użytkowników, niezaliczone do ZL IV, podlegają praktycznemu sprawdzeniu organizacji i warunków ewakuacji co najmniej raz na 2 lata. W określonych obiektach, w których cyklicznie zmienia się grupa ponad 50 użytkowników, takich jak szkoły, obowiązuje zasadniczo częstotliwość co najmniej raz w roku, z dodatkowym terminem 3 miesięcy od rozpoczęcia korzystania z obiektu przez nowych użytkowników.

O terminie wymaganego sprawdzenia należy zawiadomić właściwego komendanta powiatowego lub miejskiego Państwowej Straży Pożarnej nie później niż tydzień przed jego przeprowadzeniem.

Ćwiczenia pozwalają ocenić organizację opuszczania budynku, ale nie zastąpią usuwania usterek. Jeżeli drzwi ewakuacyjne są zablokowane lub droga prowadzi przez zastawiony magazyn, pierwszeństwo ma usunięcie przeszkody. Dopiero potem należy weryfikować skuteczność procedur.

Dobór zabezpieczeń i przygotowanie procedur na podstawie oceny

Trzecim etapem jest przełożenie rozpoznanych zagrożeń na konkretne wymagania organizacyjne i techniczne. Instrukcja powinna określać nie tylko potencjalne przyczyny pożaru, ale również osoby odpowiedzialne za zabezpieczenia, sposób prowadzenia kontroli i zasady reagowania na nieprawidłowości.

Dobrym przykładem jest zakład stolarski, w którym funkcjonuje instalacja odpylania, a podczas remontów prowadzone są prace spawalnicze. Zagrożenie wynika z jednoczesnej obecności materiałów palnych, potencjalnych źródeł zapłonu i pyłu drzewnego, który w odpowiednich warunkach może tworzyć z powietrzem mieszaninę wybuchową.

W takiej sytuacji trzeba ocenić sposób powstawania i odprowadzania pyłu, możliwość jego gromadzenia się oraz występowanie potencjalnych źródeł zapłonu. Jeżeli procesy technologiczne lub magazynowane materiały mogą prowadzić do powstawania mieszanin wybuchowych, wymagane jest przeprowadzenie oceny zagrożenia wybuchem na zasadach określonych w § 37 rozporządzenia.

Nie oznacza to automatycznego wyznaczania stref zagrożenia wybuchem wszędzie, gdzie znajduje się drewno. Decydują właściwości pyłu, warunki jego emisji, wentylacja oraz sposób eksploatacji urządzeń. Równie błędne byłoby pominięcie zagrożenia tylko dlatego, że podczas oględzin nie zaobserwowano unoszącego się pyłu.

W przypadku prac spawalniczych instrukcja powinna przewidywać między innymi zabezpieczenie materiałów palnych, kontrolę miejsca wykonywania prac oraz nadzór nad czynnościami stwarzającymi zagrożenie.

W zakładach o podwyższonym ryzyku uzasadnione jest stosowanie pisemnego dopuszczenia do prac niebezpiecznych pod względem pożarowym. Taki dokument pozwala potwierdzić wykonanie zabezpieczeń i wskazać osobę odpowiedzialną za kontrolę po zakończeniu robót. Nie istnieje jednak jeden obowiązkowy formularz dopuszczenia odpowiedni dla wszystkich obiektów. Jego zakres powinien wynikać z rzeczywistego zagrożenia i przyjętej organizacji pracy.

Osobnym zadaniem jest dobór i rozmieszczenie sprzętu gaśniczego. Zgodnie z § 33 rozporządzenia odległość z każdego miejsca, w którym może przebywać człowiek, do najbliższej gaśnicy nie powinna przekraczać 30 m. Należy również zapewnić dostęp do gaśnic o szerokości co najmniej 1 m.

Nie wystarczy zatem kupić odpowiednią liczbę gaśnic i ustawić ich przy jednym wejściu. W magazynie z wysokimi regałami rzeczywista droga dojścia może być znacznie dłuższa niż odległość mierzona w linii prostej na planie.

Opracowana instrukcja powinna wskazywać:

1. Zidentyfikowane zagrożenia – z podaniem lokalizacji, przyczyn i możliwych skutków.
2. Wymagane zabezpieczenia – techniczne, organizacyjne oraz dotyczące wykonywania prac niebezpiecznych.
3. Procedury alarmowania i ewakuacji – dostosowane do liczby użytkowników i charakteru obiektu.
4. Obowiązki osób odpowiedzialnych – dotyczące kontroli, przeglądów, organizacji pracy i reagowania na zagrożenia.
5. Aktualne plany budynku – przedstawiające między innymi strefy pożarowe, drogi ewakuacyjne, urządzenia przeciwpożarowe oraz istotne elementy infrastruktury.

Wyniki oceny muszą odpowiadać rzeczywistemu stanowi technicznemu i organizacyjnemu. Instrukcję aktualizuje się co najmniej raz na 2 lata, a także po zmianach sposobu użytkowania lub procesu technologicznego wpływających na warunki ochrony przeciwpożarowej.

Przeniesienie magazynu, rozpoczęcie składowania nowych substancji czy uruchomienie instalacji lakierniczej może wymagać aktualizacji dokumentu bez czekania na termin okresowy.

Największą słabością wielu instrukcji jest opis procedur, których pracownicy nie znają albo nie mogą zastosować w rzeczywistych warunkach. Dokument wskazujący nieistniejące wyjście ewakuacyjne lub nieaktualne rozmieszczenie sprzętu gaśniczego daje jedynie pozorne poczucie bezpieczeństwa. Dlatego po opracowaniu instrukcji trzeba zapoznać użytkowników z jej treścią i sprawdzić, czy ustalone zasady da się faktycznie wykonać.

FAQ – najczęstsze pytania

Czy każdy obiekt musi posiadać instrukcję bezpieczeństwa pożarowego?
Nie. Obowiązek zależy od przeznaczenia i parametrów obiektu. Jeśli nie występuje strefa zagrożenia wybuchem, instrukcja nie jest wymagana między innymi dla budynku lub jego części stanowiącej odrębną strefę pożarową o kubaturze brutto nieprzekraczającej 1000 m³. Dla budynków inwentarskich limit wynosi 1500 m³, a dla strefy pożarowej obiektu innego niż budynek – 1000 m².

Czy ocena zagrożenia pożarowego jest tym samym co ocena zagrożenia wybuchem?
Nie. Ocena pożarowa dotyczy możliwości powstania i rozwoju pożaru oraz jego skutków. Ocena zagrożenia wybuchem obejmuje szczegółową analizę warunków powstawania mieszanin wybuchowych, odpowiednich stref zagrożenia i potencjalnych źródeł zapłonu.

Jak często należy ponownie analizować zagrożenia pożarowe?
Podczas aktualizacji instrukcji, obowiązkowo co najmniej raz na 2 lata. Wcześniejsza weryfikacja jest konieczna, gdy zmiany technologii lub sposobu użytkowania obiektu wpływają na warunki ochrony przeciwpożarowej.

Czy wystarczy zwiększyć liczbę gaśnic, aby poprawić bezpieczeństwo?
Nie. Gaśnice służą do zwalczania pożarów w początkowej fazie, ale nie eliminują źródeł zapłonu, nieprawidłowości instalacyjnych ani problemów z ewakuacją. Ich liczba, rodzaj i rozmieszczenie muszą odpowiadać konkretnym zagrożeniom.

Od czego rozpocząć przygotowanie oceny zagrożenia pożarowego?
Najpierw należy porównać dokumentację techniczną z rzeczywistym sposobem użytkowania budynku. Pierwszeństwo mają kontrola drożności dróg ewakuacyjnych, identyfikacja źródeł zapłonu i sprawdzenie wymaganych zabezpieczeń. Jeżeli wyjście ewakuacyjne jest zastawione, trzeba je udrożnić natychmiast, a nie dopiero po zakończeniu opracowywania instrukcji.

Więcej informacji na: instrukcja bezpieczeństwa pożarowego Siemianowice śląskie.